De geschiedenis van Kerst

Nu de dagen korter worden en de nachten kouder, komt Kerst dichterbij. Ook voor mensen van andere geloven dan het christendom en voor mensen die niet geloven, is dit feest een ijkpunt in het kalenderjaar. In deze Perspectief staat daarom de oorsprong van het kerstfeest en zijn relatie met vergelijkbare tradities in de Oudheid centraal.

Het Kerstfeest zoals wij dat tegenwoordig in de christelijke traditie kennen, draait om de geboorte van Jezus. Het verhaal is bekend: nadat de Romeinse keizer Augustus had bevolen dat er een volkstelling moest komen in Judea, reisden Jozef en Maria naar Bethlehem, waar Jozef was geboren. Zij konden daar niet meer terecht in een herberg en overnachtten noodgedwongen in een eenvoudige stal, waar Jezus werd geboren tussen de ossen en ezels.[1] Een heldere ster recht boven de stal gaf de plek aan waar hij was geboren. Op deze manier wisten de drie koningen uit het oosten de stal te vinden en de zoon van God te eren met geschenken.[2]

De vroege christenen wilden de geboortedag van hun verlosser vieren, maar het was niet duidelijk op welke dag en in welk jaar Jezus geboren was. In de Bijbel stond immers geen eenduidige aanwijzing die een datering mogelijk maakte. Clemens van Alexandrië illustreerde rond 200 n.C. dat verschillende christelijke groepen verschillende data hanteerden.

‘Er zijn er die niet alleen het jaar, maar ook de dag van de geboorte van onze Heer hebben bepaald, en zij zeggen dat deze plaatsvond in het 28e jaar van Augustus, en op de 25e dag van [de Egyptische maand] Pachon [20 mei in onze kalender] … Van zijn Passie zeggen sommigen, met grote nauwkeurigheid, dat deze plaatsvond in het 16e jaar van Tiberius, op de 25e van Phamenoth [21 maart], anderen zeggen op de 25e van Pharmuthi [21 april] en weer anderen zeggen dat het op de 19e van Pharmuthi [15 april] was. Er zijn er ook die beweren dat Hij op de 24 of 25e van Pharmuthi [20 of 21 april] geboren werd.’[3]

Pas in de vierde eeuw n.C. besloot paus Julius I de datum voor kerstmis vast te leggen op 25 december.[4] Het is waarschijnlijk dat hij dit niet alleen deed vanuit de religieuze overtuiging dat Jezus echt op die dag geboren was, maar dat zijn keuze ook praktisch van aard was. Op 25 december werden al verschillende feesten gevierd, waarbij het kerstfeest goed kon aansluiten.

Allereerst waren de weken rond de kortste dag van het jaar al eeuwen een belangrijke periode voor veel volkeren. Zo vierden de Germaanse volken in veel Noord- en West-Europese gebieden de winterzonnewende. Bij het Joelfeest, zoals dat werd genoemd, werd rond 21 december twaalf dagen geofferd, gegeten en gedronken. Enerzijds was dit om de goden gunstig te stemmen, omdat men een periode van schaarste tegemoet ging die pas in maart of april voorbij was. Anderzijds legde men bijvoorbeeld eden af bij vuren die gedurende de hele periode brandden.

Bovendien vierden de Romeinen in de dagen voor 25 december zelf de Saturnalia, hun eigen versie van de winterzonnewende. Gedurende deze periode gaven mensen elkaar cadeaus en werden de verhoudingen in de maatschappij omgedraaid; slaven namen tijdelijk de rol van hun meesters over. Ook versierden de Romeinen hun huizen met takken en bladeren. In de loop van de eeuwen gingen de Saturnalia behoren tot de belangrijkste feesten op de Romeinse kalender, volgens Matt Salusbury onder meer vanwege hun karakter als volksfeest met overdadig eten en drinken.[5]

Daarnaast voegde keizer Aurelianus in de derde eeuw n.C. op 25 december de feestdag ter ere van de geboorte van de zonnegod Sol Invictus toe aan de kalender. Zo overlapten de Saturnalia en het feest ter ere van de zonnegod elkaar. Aurelianus maakte de cultus van Sol Invictus tot staatsgodsdienst. Deze Dies Natalis Solis Invicti leek echter sterk op de Saturnalia. Ook nadat keizer Constantijn zich aan het begin van de vierde eeuw het christendom had toegestaan en de nieuwe religie terrein won, bleef deze feestdag populair.[6]

Ook waren er christelijke minderheden die de geboorte van Jezus al vierden op 25 december. Verder was 25 december precies negen maanden na de vermeende datum van Jezus’ kruisiging. Diezelfde datum werd in de loop van de eeuwen ook verbonden met zijn verwekking, waardoor men besloot dat Jezus op 25 december geboren moest zijn.[7]

De tradities en rituelen die voor veel mensen nu bij kerst horen zijn niet altijd onderdeel geweest van het feest en bovendien komen zij niet uitsluitend voort uit een christelijke traditie. Zo komt de kerstboom met de lichtjes van het eerder genoemde Germaanse Joelfeest, waarbij men grote vuren maakte van bomen. Ook werd er tijdens het Joelfeest veel gegeten en gedronken. De tradities van het versieren van huizen met kransen en takken en het vele eten en drinken waren ook al aanwezig in de Saturnalia.

Hoe kon het christelijke kerstfeest naast de Romeinse tradities bestaan? In een tijd waarin het christendom een opmars maakte ten koste van de Romeinse goden, zou het niet verstandig zijn geweest om de traditionele feesten af te schaffen. Door de feesten naast elkaar te laten bestaan en te vieren op dezelfde dag, kon een bepaalde mate van continuïteit worden gewaarborgd die er uiteindelijk voor zorgde dat veel aspecten van de Saturnalia en het Joelfeest konden worden opgenomen in het christelijke kerstfeest.

~ Rogier van der Heijden

[1] Lucas 2:1-7.

[2] Mattheüs 1:9-11.

[3] Clemens van Alexandrië, Stromateis 1.21.145, geciteerd in: Andrew McGowan, ‘How December 25 Became Christmas’ (versie 2 december 2016), biblicalarchaeology.org. Mijn vertaling, toevoegingen van McGowan.

[4]John M. Strohman, Application Commentary of the Gospel of Matthew (herz. versie, Pierre 2017) 37.

[5] Matt Salusbury, ‘By Jove! It’s Christmas’, History Today (2009) 6-7, 6.

[6] Ibidem, 7.

[7] McGowan, ‘How December 25 Became Christmas’.

Dit artikel verscheen in Aanzet 33-1 als de rubriek Perspectief.

Advertenties