Ankers los voor Feijenoord! [uit Aanzet 31-1]

In het eerste nummer van de huidige Aanzetjaargang verscheen dit artikel van auteur Hans Koole. Hij beschrijft de bootreis van voetbalsupporters naar de Europacupwedstrijd Benfica-Feijenoord in 1963, die herinnerd wordt als de eerste Nederlandse supportersreis, en vergelijkt deze met de geschiedenis van het massatoerisme in Nederland. [Afbeelding: Vertrek Waterman en Groote Beer op 4 mei 1963. Nationaal Archief]

“Wat een mensen! Wat een schepen! Wat een lawaai! Wat een feest! Wat een STUNT!”, kopt op maandag 6 mei 1963  het dagblad Het Vrije Volk.[1] Feijenoord staat in de halve finale van de Europacup I en ruim 1500 fans reizen over zee hun helden tot in Lissabon achterna waar ze het moeten opnemen tegen Benfica. De voetbalreis is achteraf op vele manieren als uniek te bestempelen. Maar is de trip een pure uiting van voetballiefde of speelt het opkomende massatoerisme ook een rol?

Uniek succes

Feijenoord brengt in het seizoen 1962-’63 heel wat hoofden in Nederland op hol. Er wordt gesproken over een ware Europacupkoorts.[2] De vaderlandse landskampioen presteert ook iets unieks. Nog nooit is een Nederlandse club doorgedrongen tot de halve finale van de Europacup I. Ajax en Sparta kwamen tijdens eerdere edities tot de kwartfinale. De bijzondere prestatie is het team van de Oostenrijkse trainer Franz Fuchs niet komen aanwaaien. Tegen het Zwitserse Servette FC en Hongaarse Vasas Budapest heeft Feijenoord een beslissingswedstrijd nodig. De Nederlandse animo is groot voor deze alles of niets wedstrijden. Het eerste beslissingsduel in de eerste ronde is in Düsseldorf tegen de Zwitsers. Ruim 7000 meegereisde Hollandse fans zien hun club zegevieren met 3-1. Tegen Vasas Budapest in de tweede ronde moet Feijenoord op 12 december 1962 in Antwerpen de beslissing forceren. Dat lukt in de ‘Hel van Deurne’ waar ruim 35.000 meegereisde fans de kelen schor zingen.[3]

Nadat ook Stade Reims in de kwartfinale is uitgeschakeld, kan Feijenoord zich opmaken voor de strijd tegen titelverdediger Benfica met superster Eusebio in de gelederen. De heenwedstrijd in de eigen Kuip eindigt in een 0-0. Door dit resultaat is nog hoop dat er in het hol van de leeuw een finaleplaats verdiend kan worden.

Het Vrije Volk

Wim Hollander is zich in 1963 als fanatieke Feijenoordfan ervan bewust dat Feijenoord geschiedenis schrijft en dat het allemaal nog veel mooier kan worden. De garagechef in Rotterdam van het socialistische dagblad Het Vrije Volk loopt al voor de heenwedstrijd tegen Benfica met het idee rond om een reis te organiseren naar Portugal voor de terugwedstrijd. Hij deelt zijn gedachten over een supporterstrip met zijn collega’s Cees Roozemond en Jan Bouma.

Bouma: “Cees en ik reageerden enthousiast. Maar hoe moesten we dit regelen?”[4] Geen van allen hebben ze ervaring in de reisbranche. Roozemond, die later nog burgemeester van Alkmaar wordt, is havenverslaggever. Bouma is chef bureauredacteur en wordt met name erbij betrokken vanwege zijn organisatorische vaardigheden. Roozemond gaat met zijn connecties in de Rotterdamse haven bedrijven polsen of zij willen meehelpen. Dat heeft succes. De Rotterdamse Lloyd en de Holland Amerika Lijn bieden hun steun aan. Met hun hulp wordt hij gewezen op de beschikbaarheid van het schip de Waterman. Deze schuit die oorspronkelijk gebruikt werd voor emigrantenvervoer, ligt dan al enige tijd opgelegd in de Rotterdamse Waalhaven.[5]

Jan_Bouma_25B18E10617C77CBC1257E3700568728_1.jpg
Jan Bouma (2015) terug op de kade waar de boten vertrokken

Groote Beer en Waterman

Enkele weken na het idee is de reis al rond. In samenwerking met de scheepvaartbedrijven en de supportersclub van Feijenoord kunnen 750 fans met de Waterman mee naar Lissabon. De kosten voor de negendaagse reis liggen tussen de 250 en 350 gulden per persoon en dat is inclusief maaltijden aan boord. De prijs is afhankelijk of je voor een slaapzaal kiest of voor een kajuit. Het gemiddelde van 300 gulden komt gebaseerd op de koopkracht van 2013 neer op 804 euro persoon.[6]

Op 8 april 1963, twee dagen voor de thuiswedstrijd tegen Benfica, wordt de reis in Het Vrije Volk aangeboden.[7] Er is uiteraard nog geen internet, dus moeten de mensen zich “ouderwets” schriftelijk opgeven via het formulier in de krant. En dat doen ze massaal. Vanuit het gehele land stromen de aanmeldingen binnen. Bouma: “Voor de sluitingstermijn van 19 april zat de Waterman al lang en breed vol. We konden nog wel drie schepen huren met al die interesse.”[8]

Die drie extra schepen komen er niet vanwege tijdgebrek, maar er komt er wel één bij die ook binnen een mum van tijd volgeboekt is. Dat schip is de Groote Beer.[9] Ook een voormalig emigrantenschip dat opgelegd ligt in de Waalhaven. Net als de Waterman kan dit schip 750 passagiers herbergen en kunnen de fans aangeven of ze in relatief goedkope slaapzaal overnachten of in een duurdere kajuit.

Prijzige tickets

Joukje en Peter Dingerdis uit Zandvoort gaan ook mee met de reis. Zij zitten op de Waterman. Het bijzondere voor Joukje en Peter is dat zij elkaar aan boord leren kennen. Enkele maanden na hun ontmoeting trouwen ze in Zandvoort. Joukje maakt de trip met haar vader en moeder. Peter gaat als vrijgezel mee. Hij heeft een kaartje voor de slaapzaal en Joukje slaapt met haar moeder in een kajuit. “Hoewel er verschillende rangen en standen aan boord waren, moest je toch wel wat geld hebben om mee te kunnen”, vertelt Peter.[10] Hoewel hij buitenschilder is en niet bovenmodaal verdient, kan hij de reis wel bekostigen doordat hij nog thuis woont en geen gezin hoeft te onderhouden. Hij geeft aan dat dan ook de meesten mannen aan boord een goede baan hadden  of net als hij alleenstaand zijn. De vader van Joukje heeft een eigen garagebedrijf en heeft wel een bovenmodaal inkomen.

Hand in hand, kameraden

Hoewel Feijenoord in Lissabon kansloos met 3-1 kopje onder gaat, kijken Bouma en het echtpaar Dingerdis met een grote glimlach terug op de reis. “Er is geen onvertogen woord gevallen. De vele Amsterdammers en Rotterdammers aan boord konden het prima met elkaar vinden”, aldus Bouma die op de Groote Beer hoofdverantwoordelijk is voor alle supporterszaken. De goede sfeer is mede te danken aan de meevarende VARA-artiesten, zoals komiek Johnny Kraaykamp en organist Cor Steyn, die voor genoeg vertier zorgen op de boten. Steyn speelt op zijn elektrische Hammond-orgel wel meer dan duizend maal het clublied ‘Hand in hand, kameraden’.[11]

“Ik heb volwassenen stoere kerels met tranen in hun ogen gezien”, weet Joukje te herinneren. Zij doelt op het vertrek uit Rotterdam en de aankomst in Lissabon waar opvarenden en spelers van Feijenoord het niet droog houden. In Rotterdam, Vlaardingen, Schiedam en in Hoek van Holland staat het zwart van de mensen. Tienduizenden landgenoten zwaaien hen enthousiast uit en dat laat de fans aan boord niet onberoerd.[12] In de haven van Lissabon worden ze opgewacht door de selectie van Feijenoord. Joukje: “Ik zag dat de keeper Eddy Pieters Graafland een traantje moest wegpinken toen hij al die fans zag die vanuit hun tenen ‘Hand in hand kameraden’ zongen toen we de haven binnenvoeren.”[13]

Een onbezorgde reis

Vanuit onze huidige tijd beredeneerd ligt het meer voor de hand om met het vliegtuig naar Lissabon te reizen. In de jaren zestig ligt dat om twee redenen niet voor de hand. Hoewel het percentage Nederlanders dat op vakantie gaat met 20,8% door meer welvaart toeneemt tussen 1954 en 1966, gaan er velen niet met het vliegtuig.[14] De auto blijft populairder, maar ook omdat Nederlanders vaak niet verder gaan dan België of Duitsland.

Het Vrije Volk kiest in 1963 ook vanwege twee andere redenen bewust voor een bootreis. “Het leek mij hartstikke gezellig om samen met vele anderen met een schip te reizen”, zegt Peter die hoogstwaarschijnlijk kan spreken voor vele andere opvarenden van destijds.[15] Bouma licht de andere reden toe: “Via een bootreis konden wij de mensen een onbezorgde reis aanbieden. Je had voor je gekochte ticket een slaapplaats en maaltijden. En ze kregen de zekerheid dat wij kaartjes voor de wedstrijd regelden die ze aan boord konden kopen.”[16] Nederlandse toeristen zijn in de jaren zestig nog niet zo avontuurlijk als tegenwoordig. De aangeboden reizen naar Italië in hetzelfde decennium van supermarkthouder Dirk van den Broek naar het Nederlandse vakantiepark Murialdo geven dit vooral goed weer.

d71696f254818a47200b530f503a083c185d9c000dd5da954053962c1dc9a232
Een grote menigte zwaait langs de Nieuwe Waterweg de schepen uit. Nationaal Archief

Dirk van den Broek

Van den Broek begint in 1964 zijn reizen in de buurt van het Gardameer aan te bieden. Iedere klant die 100 gulden aan kassabonnen heeft gespaard, kan voor een extra 97,50 gulden per persoon een tiendaagse vakantie boeken.[17] Dat zou omgerekend naar de koopkracht van 2013 een slordige 250 euro zijn.[18]

De opzet van deze reizen kan gezien worden als één van de eerste vormen van massatoerisme voor de Nederlandse reiziger.[19] Hiervoor kan George Ritzers theorie van McDonaldization gebruikt worden om massatoerisme in een kapitalistische samenleving te verklaren. De Amerikaanse socioloog noemt vier kernelementen die algehele standaardisatie in de hand werken. Op deze manier kan er rationeel de ultieme controle en maximale winst worden bereikt. Het draait om efficiëntie, calculeerbaarheid, voorspelbaarheid en kunstmatige controle.[20]

Henk van den Broek, zoon van de naamhouder van de supermarktketen, licht toe hoe zij met hun Italiaanse reizen met name efficiëntie en met voorspelbaarheid aanboden. “Iedereen wist wat hij kreeg. De prijs was inclusief accommodatie en vervoer per bus, men kon de Hollandse pot verwachten en geen exotische uitspattingen, er was Nederlandse reisleiding aanwezig en je buurman op vakantie was Nederlands. Met zo’n pakketreis speelde mijn vader in op de wensen van de reiziger.”[21] Met onder meer voorgeselecteerde maaltijden in buffetvorm op vaste tijden en etenswaren die exclusief door Van den Broek op het park worden aangeboden, kan de supermarktgigant jarenlang op efficiënte wijze een goede omzet boeken.

Geen poot uitdraaien

Ook bij de Feijenoord-reis is de voorspelbaarheid goed zichtbaar. In de advertentie om je aan te melden staat van A tot Z te lezen wat ze te wachten staat. De prijs, reisduur, soort accommodatie en bestemming hebben geen geheimen. De maaltijdverstrekking met groepen die op vaste tijden dienen te eten, zijn aan boord een vorm van efficiëntie. Alleen is die gedachte eerder praktisch dan commercieel. Bouma: “Om al die mensen fatsoenlijk eten te geven, moesten we wel volgens vaste schema’s eten en waar iedereen hetzelfde kreeg voorgeschoteld.”[22] Daarnaast claimt Bouma ook dat Het Vrije Volk hooguit goede sier wilde maken in Nederland met de supportersreis. “Het ging er niet om de mensen een poot uit te draaien. We moesten hoogstens quitte spelen”, aldus de oud-journalist.[23]

Conclusie

In vele opzichten is de supportersreis van Het Vrije Volk uniek. Nog nooit is er destijds op zo’n schaal een voetbaltrip geregeld en voor het eerst komt een Nederlandse club zover in de Europacup I en wordt het daarbij massaal gesteund. Zoals de eerdere beslissingsduels al uitwezen, krijgt het zoals verwacht de support van fans die willen meereizen. Ook de rest van Nederland laat zich niet onbetuigd als ze massaal op de oevers de schepen uitzwaaien.

Maar kan de reis ook als uniek beschouwd worden als het in het licht geplaatst wordt van het opkomend massatoerisme dat in Nederland vanaf de jaren zestig steeds duidelijker waarneembaar wordt? Het antwoord op die vraag kent twee gezichten. Vanwege de prijs is de reis naar Lissabon geen vorm van massatoerisme te noemen. De kosten voor de voetbalreis (250-350 gulden) liggen beduidend hoger dan de prijs bij de Murialdo-reis (97,50 gulden extra met honderd gulden aan kassabonnen). Bedenk daarbij dat het bedrag voor de Groote Beer of Waterman binnen twee weken betaald moet worden. Voor de Italiaanse reizen van Van der Broek kan je een heel jaar sparen. Nee, de supportersreis was niet weggelegd voor de massa. Anderzijds lijkt de bootreis wel op massatoerisme. Het is net als de Murialdo-reizen erg voorspelbaar waarmee het inspeelt op het weinig avontuurlijke karakter van de Nederlandse reiziger. En bij beide reisaanbieders staat efficiëntie hoog in het vaandel. Al moet gezegd worden dat Van den Broek dit vanuit commerciële motieven doet en Het Vrije Volk doet dit vanwege praktische redenen.

Wel of geen vorm van massatoerisme: het kan hoogstwaarschijnlijk de opvarende Feijenoordfan van toen weinig schelen. Je kwam nog eens ergens, het was gezellig aan boord en hooliganisme moest nog uitgevonden worden. Voetbalnostalgie ten top.

[1] H. Berggren, ‘Grandioos- dit vertrek van onze supporterschepen!’, Het Vrije Volk (6-5-1963).

[2] B. Nahuisen, ‘Ze maakt ’t uit als ik geen kaartje krijg’, Het Vrije Volk (6-4-2015).

[3] E. Grifhorst, ‘Feyenoord juichend naar kwartfinale’, Het Vrije Volk (13-12-1962).

[4] Interview met Jan Bouma (Mijnsheerenland 2014).

[5] http://www.nederlandsekrijgsmacht.nl/index.php/km/264-boten-van-de-koninklijke-marine/633-waterman (3-10-2015).

[6] Berekend via de website: http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php (3-10-2015).

[7] ‘Feijenoordschip naar Lissabon’, Het Vrije Volk (8-4-1963).

[8] Jan Bouma.

[9] ‘Waterman is vol – grote kans op nog een Benfica-boot’, Het Vrije Volk (19-4-1963).

[10] Interview met Joukje en Peter Dingerdis (Zandvoort 2014).

[11] J. Bouma en C. Roozemond, ‘Bijna 1000 maal “Geen woorden….”‘, Het Vrije Volk (7-5-1963).

[12] Berggren, ‘Grandioos- dit vertrek van onze supporterschepen!’.

[13] Joukje en Peter Dingerdis.

[14] T. van Egmond, Het verschijnsel toerisme. Verleden, heden, toekomst (Leiden 1999) 118; A. Wentholt, Brug over den oceaan (Rotterdam 1973) 298.

[15] Joukje en Peter Dingerdis.

[16] Jan Bouma.

[17] Interview Henk van den Broek (December 2014 Haarlem).

[18] Berekend via de website: http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php (3-10-2015).

[19] http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/5724/de-opkomst-van-het-massatoerisme.html (4-10-2015).

[20] G. Ritzer, The McDonaldization of society. Revised new century edition (Thousand Oaks 2004) 17.

[21] Henk van den Broek.

[22] Jan Bouma.

[23] Jan Bouma.

Advertisements