De rationaliteit van Auschwitz

 rikmetsJonge historicus en schrijver Rik Mets schrijft maandelijks op de website van Aanzet in zijn column Mets aan zet over geschiedenis en actualiteit. Dit keer: de rationaliteit van Auschwitz.

‘Hitler was gek, noch origineel.’ Zo luidde de kop van het interview met de Franse filosoof Jean-Louis Vullierme in de Trouw van 19 september. ‘Het nazisme was geen uitbarsting van collectieve waanzin, het gevolg van een even unieke als onbegrijpelijke ideologie, maar een volstrekt rationeel te doorgronden politiek systeem.’ Zijn stelling is niet origineel. Max Horkheimer, Theodor Adorno, Zygmunt Bauman en anderen hebben dit jaren terug al geschreven. Toch ben ik blij dat er opnieuw aandacht besteed wordt aan dit onderwerp. Al hebben gedurende de Tweede Wereldoorlog beide partijen zich aan gruweldaden schuldig gemaakt, de grootste gruwelijkheid was de rationaliteit van de nazi-ideologie, met Auschwitz als absoluut dieptepunt.

Allereerst Auschwitz I. De grauwe stenen barakken, de gietijzeren poort met de sinistere woorden ‘Arbeit macht frei’, de crematoria, de glazen wanden met daarachter brillen, koffers, kunstbenen en schoenen. Tienduizenden schoenen. Afgepakt van gevangenen die er toch niets meer aan hadden. Dan Auschwitz-Birkenau, of Auschwitz II. Daar zijn de barakken van hout en al staan er nog maar weinig overeind, het hekwerk reikt zo ver als het oog kan kijken. De omvang is angstaanjagend, de stilte oorverdovend. Als je er je ogen sluit zie je onmiddellijk hoe het kamp geweest moet zijn, met de duizenden en duizenden Joden en andere gevangenen die trachten nog iets van een dagelijks leAuschwitzven in stand te houden. De poort gaat open en de trein rijdt naar binnen. Tweeduizend nieuwe gevangenen kijken angstig om zich heen en zien hun lotgenoten achter de hekken. Levend, ogenschijnlijk in redelijke gezondheid. Het lijkt allemaal zo erg nog niet. Ze mogen zelfs onder de douche. Ze weten niet dat binnen enkele uren van hen niets meer over zal zijn dan enkele handenvol as, die verstrooid wordt over de omliggende velden. Met deze methode, die goed is doordacht, zijn de nazi’s in staat geweest negentigduizend kampbewoners onder de duim te houden met niet meer dan driehonderd bewakers.

Het kamp staat symbool voor het lelijkste dat de mens ooit heeft voortgebracht. Niet vanwege de haat die het veroorzaakte of de ellende die zich er heeft afgespeeld, maar vanwege de rationaliteit en geraffineerdheid van het hele proces. Oppakken, deporteren, vergassen. De zuiverheid van het ras moest immers worden gewaarborgd. Alles tot in de puntjes verzorgd en doordacht, niets aan het toeval overlatend. Vullierme heeft gelijk als hij schrijft dat de nazi’s niet gek waren. In Auschwitz bereikte niet alleen de oorlog, maar de mensheid in het algemeen haar dieptepunt en deze werd niet veroorzaakt door haat, maar door pure rationaliteit.

Advertenties