Deetman, je snapt er geen reet van!

Studentenprotesten: waarom het in 1988 wél en in 2014 níet van de grond kwam

willemijn1

Malieveld, 1988

Den Haag, donderdag 24 november 1988. Die ochtend stroomde het Malieveld in een paar uur al vroeg vol. 35.000 studenten verzamelden zich voor het protest tegen de bezuinigingsmaatregelen van CDA-minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Wim Deetman. Het aantal demonstranten werd een paar weken later overtroffen, op 1 december 1988. Toen protesteerden 40.000 studenten tijdens wat wordt gezien als de grootste studentendemonstratie ooit in Nederland.[2] Onder leiding van Maarten van Poelgeest, de voorzitter van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb), werden in de jaren tachtig meerdere malen grote aantallen studenten op de been gebracht. Onder het kabinet-Lubbers II (1986-1989) kon Deetman zich op een gegeven moment nergens meer vertonen. Op 9 november 1988 werd Deetman zelfs in zijn buik getrapt door één van de boze studenten, nadat hij eerder bekogeld was met mest, aardappelen en eieren.[3]

> Klik voor beelden van de demonstratie uit 1988.

Afbeelding 1: Een foto van protesterende studenten voor de Ridderzaal in 1988. De studenten voelden zich ‘uitgekleed’ door beleid van de minister van Onderwijs en Wetenschappen Wim Deetman.[1]

Malieveld, 2014

Den Haag, vrijdag 14 november 2014. De LSVb organiseerde op het Malieveld opnieuw een protest, nu tegen het afschaffen de studiefinanciering en het instellen van een leenstelsel. Slechts een paar honderd jongeren protesteerden. De invoering van het leenstelsel zou de grootste stelselwijziging op het gebied van de studiefinanciering zijn van afgelopen 28 jaar en tevens de grootste bezuiniging op academisch in de afgelopen decennia.[4] Desalniettemin verliep de betoging rustig en werden slechts vier aanhoudingen verricht, wegens ‘baldadigheid en belediging’.[5] De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2012- heden) Jet Bussemaker sprak die middag de studenten toe op het Malieveld met de woorden: ‘Laat je niet gek maken, studeren is de beste investering in jezelf’.[6]  Waarom kwamen studenten afgelopen november niet massaal in opstand tegen het nieuwe wetvoorstel waarin de studiefinanciering volledig werd afgeschaft? Ondanks gemopper van studentenorganisaties zoals de LSVb kwamen er geen grote protesten tegen de kabinetsplannen. De actiebereidheid bleek in 2014 zeer gering vergeleken met 1988.

> Ook PowNews maakte een verslag van de demonstratie in 2014.

De context van de protesten in 1988

In de jaren tachtig moest door de overheid worden bezuinigd. Aan deze bezuinigingen lagen de twee oliecrises van 1973 en 1979 ten grondslag, waardoor Nederland in een diepe economische recessie raakte. Daarom koos het tweede kabinet-Van Agt (1981-1982) bewust voor een alternatief beurzensysteem. De toenmalige minister van Onderwijs, Jos van Kemenade, had in 1982 gewerkt aan een nieuw stelsel en het was aan zijn opvolger Deetman om dit af te ronden. Op 26 augustus 1985 bood Deetman zijn wetsvoorstel voor de invoering van een basisbeurs aan in de Tweede Kamer. De kinderbijslag voor kinderen boven 18 jaar verdween en de Wet Studiefinanciering (WSF) werd ingevoerd om studenten minder afhankelijk te maken van hun ouders. Het maakte in die tijd nog niet uit hoelang studenten over hun opleiding deden en of ze überhaupt een diploma haalden. Uitgangspunt was hierbij wel dat het stelsel niet meer mocht gaan kosten dan in de oude situatie.[7] In februari 1988 bleek echter dat er in de eerste jaren van de invoering sprake zou zijn geweest van een overschrijding tot 500 miljoen gulden. Veel meer studenten hadden een beroep gedaan op de nieuwe studiefinanciering dan gepland.[8] Bovendien werden er veel fouten gemaakt, er werd teveel, te weinig of zelfs geen studiefinanciering uitgekeerd. Dit had tot gevolg dat Deetman maatregelen moest treffen. In 1988 werd de eerste grote wijziging doorgevoerd: de Harmonisatiewet. Deze wet hield in dat de inschrijvingsduur van een student niet langer mocht zijn dan zes jaar. De studiefinancieringsduur werd gelijkgesteld aan de inschrijvingsduur. Als een student langer dan zes jaar studeerde aan een HBO- of WO-instelling moest de student dit zelf gaan betalen. Maar als een student binnen zes jaar afstudeerde, bleef de basisbeurs gewoon een gift.

De context van de protesten in 2014

De politiek in de tijd na 2002 wordt ook de periode van ‘instabiliteit’ genoemd. De periode werd in 2008 versterkt toen de economische wereldcrisis zich ook in Nederland manifesteerde. Het kabinet-Balkenende IV (2007-2010) nam maatregelen om de financiële sector te steunen. Net als in de jaren tachtig werd er bezuinigd. In het kader van de bezuinigingen moesten studenten hun studieschuld terugbetalen. Het tempo waarin zou afhangen van het arbeidsinkomen. Het sociale leenstelsel zou de investering meer bij de student leggen: ‘studeren is investeren in jezelf’.[9] Het kwam er meerdere keren niet van om dit wetsvoorstel in te voeren vanwege kabinetten die niet de hele rit uitzaten. Onder verantwoordelijkheid van minister Jet Bussemaker werd het voorstel in Rutte II eindelijk verder uitgewerkt. Studenten zouden vanaf 2015 te maken krijgen met een sociaal leenstelsel. De studiefinanciering (waar in 1988 nog zo tegen werd geprotesteerd) werd afgeschaft en omgezet in een lening, ook wel ‘studievoorschot’ genoemd. Het zou betekenen dat uitwonende studenten naar schatting een jaarlijkse extra schuld krijgen van 3200 euro. Voor een thuiswonende student wordt dit geschat op 1200 euro extra per jaar. Studenten met een aanvullende beurs moeten ook inleveren. Zij krijgen maximaal 365 euro per maand, aflopend naar nul bij een ouderinkomen van 46.000 euro en meer.[10] Het leenstelsel wordt vanaf 1 september 2015 ingevoerd, studenten die dan beginnen aan hun bachelor of master krijgen geen basisbeurs meer. Kortom, er staan tegenwoordig voor jongeren vanwege de maatregelen van Bussemaker rationeel gezien veel meer zaken op het spel en toch voelden studenten en aankomend studenten zich anno 2014 minder geroepen de straat op te gaan.

willemijn2

Afbeelding 2: Een foto van de protesten tegen Deetman in de stakingsweek van november 1988. Op het spandoek staat de  kenmerkende tekst: Deetman, je snapt er geen reet van’.[11]

‘Deetman, je snapt er geen reet van’                                                  

Om dit succes en falen van de twee georganiseerde protestacties van de LSVb te begrijpen moeten we kijken naar het optreden van de beide ministers. Deetman voerde in de jaren tachtig een streng beleid en werd ook wel de ‘bezuinigingskampioen’ genoemd.[12] Hij was niet voor niets naar voren geschoven als minister van Onderwijs. Deetman, slechts 37 jaar, stond bekend als een ‘krachtige, pragmatische bestuurder en taaie onderhandelaar’.[13] Hij was iemand die de zaken naar zich toetrok en de touwtjes strak in handen wenste te houden.[14] Die houding is hem zwaar komen te staan. In een interview over de bezuinigingen in het Parool van 21 maart 1988 zei hij: ‘Iedere overschrijding geeft trammelant. Er zijn zoveel openeinderegelingen en je kunt niet blijven zeggen dat het ministerie van Financiën daar altijd maar voor op moet draaien. Bovendien, ook al worden dit soort overschrijdingen door “Financiën” betaald, dan moet je uiteindelijk zelf toch voor een deel van de kosten opdraaien, omdat “Financiën” dan aan het totaal van de rijksbegroting meer uitgeeft dan geraamd.’[15] De LSVb heeft vreemd genoeg veel te danken aan Deetman. De chaotische invoering van de nieuwe wet op de studiefinanciering en de Harmonisatiewet waren een dankbare aanleiding tot grootschalig protest. Deetman werd door de LSVb neergezet als het boegbeeld van de Harmonisatiewet en werd persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor het invoeren van deze wet.[16] Oud-LSVb-voorzitter Bosman zei dat Deetman er voor heeft gezorgd dat de LSVb in 1988 zo’n daverend succes is geworden: ‘De LSVb kan zijn kennis ten gelde maken en stuwt zich op in een vaart der volkeren tot een volwassen studentenvakbond. Een welgemeend dankwoord aan het adres van Wim Deetman gaat wellicht te ver, maar zonder hem zouden de studenten zich nooit zo goed hebben georganiseerd.’[17] Uit dit citaat blijkt dat Deetman zich als een sterke tegenstander wist te manifesteren ten opzichte van de LSVb. Door het repressieve gedrag van Deetman verwierf de vakbond in 1988 veel aanhangers. Deetman weigerde in gesprek te gaan met de LSVb – ‘met Van Poelgeest viel niet te praten’.[18] De ingewikkelde onderhandelingspositie van de LSVb met het ministerie was een van de belangrijkste redenen om de stakingsweek in november 1988 te beginnen. De LSVb had weinig in de melk te brokkelen. Dat was voor de politiek niet anders, collega-ministers van Deetman klaagden ook. Deetman begon zich vanaf 1988 steeds meer te distantiëren van zijn collega’s. In een interview in Trouw uitte hij openlijk kritiek op het kabinet, ‘Het blijft aanmodderen in dit kabinet’ luidde de kop boven het artikel.[19] Er kwam veel kritiek vanuit de Kamer en het scheelde niet veel of Deetman kon vertrekken. Toen in juni 1988 het eindrapport werd gepresenteerd bleken er in de berekeningen ten aanzien van de studiefinanciering fouten te zitten. Dit had politieke gevolgen: De relatie tussen Deetman en zijn hoofdambtenaren was verstoord en de minister besloot zijn secretatis-generaal Gerard Scholten te ontslaan. Op 6 september 1988 nam deze officieel afscheid.[20] Deetman raakte steeds meer in een isolement.

 ‘Lieve Jet’

Terwijl er in 1988 ruimte was voor veel protest was er in 2014 sprake van een tegenovergesteld beeld. Het protest tegen Bussemaker bleek veel minder provocerend dan in de tijd van de ‘bezuinigingskampioen’. Zo konden duizend studenten, scholieren en ouders een lief kaartje sturen via www.lievejet.nl om te laten weten waarom zij vonden dat studeren betaalbaar moest blijven. De LSVb hoopte hiermee dat de minister zich zou bedenken wanneer ze een berg lieve kaartjes zou krijgen.[21] Waarom reageerde de LSVb dit keer zo anders op de aangekondigde bezuinigingen? Het politieke optreden van minister Bussemaker was de voornaamste reden waarom de LSVb weinig kon inbrengen tegen het sociaal leenstelsel. Bussemaker slaagde er op een effectieve manier in de oppositie te overtuigen dat de nieuwe hervormingen een ‘logische volgende stap’ waren voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs.[22] Bussemaker wist op 28 mei 2014 een akkoord te sluiten met VVD, PvdA, D66 en GroenLinks over de hervorming van de studiefinanciering. Zowel de Tweede Kamer als de ministerraad stemden in met het nieuwe wetsvoorstel. Opvallend is dat de weg naar het nieuwe voorstel niet gewoon verliep. Het waren met name de Kamerleden Pieter Duisenberg (VVD), Mohammed Mohandis (PvdA), Paul van Meenen (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) die het akkoord onderling hebben vormgegeven. In een achtergrondartikel op nu.nl wordt deze ‘reconstructie van het leenstelsel’ uiteengezet. In dit artikel wordt gesteld dat er sprake was van achterkamertjespolitiek. De LSVb had hierbij weinig in te brengen.[23] De vier partijen die het voorstel voor een sociaal leenstelsel steunden zijn populair bij jonge hoogopgeleiden. Zowel D66 als GroenLinks zijn zogenaamde studentenpartijen.[24] Na het gesloten akkoord in mei lieten de Jonge Socialisten van de PvdA en DWARS van GroenLinks weten niet meer mee te doen aan acties tegen het leenstelsel. Hierover is ook niets meer te lezen op hun websites.[25] DWARS was ook niet aanwezig tijdens de demonstratie van 14 november.[26] Ook de universiteiten en de hogescholen schaarden zich niet achter de LSVb. Zij zijn ook voor het leenstelsel omdat zij hopen hierdoor meer geld te zullen krijgen. Een enkele hogeschool steunde de demonstratie door een symbolische gift te geven, maar de tentamens en lessen gingen wel gewoon door en studenten en docenten kregen geen vrij.[27] Hieruit blijkt dat de LSVb er minder in lijkt geslaagd de andere politieke jongerenorganisaties ervan te overtuigen zich tegen het leenstelsel te keren. Tijdens de demonstratie van 14 november 2014 stond Jesse Klaver van GroenLinks juist naast Jet Bussemaker om haar te ondersteunen. Studenten vroegen zich af wat het voor nut had om tegen een door de Tweede Kamer al goedgekeurd leenstelsel te protesteren. De enige hoop die de LSVb op 14 november nog had was de senatoren in de Eerste Kamer op andere gedachten te brengen, en de demonstratie werd daarom vooral bepaald door de leus: ‘It’s not over Jet!’[28]

willemijn3

Afbeelding 3: De LSVb verspreidde digitale wenskaarten voor ‘Lieve Jet’, gericht aan onderwijsminister Bussemaker.

Conclusie                                                                              

Concluderend kan worden gesteld dat de LSVb in 1988 effectiever haar achterban kon mobiliseren ten opzichte van 2014. Daarbij heeft vooral de repressieve houding van Deetman een cruciale rol gespeeld. De manier waarop Deetman zichzelf onpopulair wist te maken bij zowel studenten als in de politiek heeft de LSVb geholpen haar achterban te mobiliseren. De minister raakte steeds meer in een isolement. Dit was niet het geval bij Bussemaker. Daarbij speelde zij tijdens de invoering van het sociale leenstelsel ook niet de belangrijkste rol. De huidige voorzitter van de LSVb, Tom Hoven, stelt dat Bussemaker als voornaamste doel had het leenstelsel door te voeren omdat zij dan de eerste minister zou zijn die dat lukte. ‘Hoe het precies gebeurt, en hoe de inhoud eruit ziet maakte Bussemaker minder uit. Dat laat Bussemaker aan de fracties over’ aldus Hoven.[29] Het akkoord tussen de VVD, PvdA, D66 en GroenLinks werd gesloten, zonder dat de LSVb daar enige invloed op heeft gehad. Van Hoven: ‘In de achtertuin bij Pieter Duisenberg werd er overlegd en de LSVb kreeg hier niets van mee’.

 willemijn4

Afbeelding 4: Op de publieke tribune van de Tweede Kamer demonstreerden studenten tegen de plannen van Bussemaker met de leus ‘It’s not over… Jet!’.

 

 Meer zien? Check Andere Tijden over bezuinigingskampioen Wim Deetman:.

 

Willemijn Luchtenbelt studeert Politiek en Maatschappij in Historisch Perspectief aan de Universiteit Utrecht.


[1] Afbeelding afkomstig uit het ANP Historisch Archief Community, gemaakt door Paul Stok in 1988. Bron: http://www.anp-archief.nl/page/245369/nl.

[2] Interstedelijk Studenten Overleg, ‘Geschiedenis’ (versie 3 oktober 2010), http://www.iso.nl/het-iso/geschiedenis/ (4 oktober 2014).

[3] P. Vissers, ‘Basisbeurs: eerst vervloekt toen omarmd’ (versie 8 oktober 2014), http://www.dub.uu.nl/artikel/achtergrond/basisbeurs-eerst-vervloekt-toen-omarmd.html (versie 17 november 2014).

[4] Landelijke Studenten Vakbond, ‘Brief aan de Eerste Kamer: oproep tot zorgvuldigheid’ (versie 18 november 2014),  http://www.lsvb.nl/actueel/nieuwsbericht/brief-aan-de-eerste-kamer (20 november 2014).

[5] K. Bos, ‘We zijn door Jet geplet! Maar: it’s over Jet!’, NRC Next, 15 november 2014

[6] NU Politiek, ‘Bussemaker waarschuwt studenten op demonstratie voor ‘spookverhalen’ ’ (versie 14 november 2014), http://www.nu.nl/politiek/3928803/bussemaker-waarschuwt-studenten-demonstratie-spookverhalen.html (23 november 2014).

[7] H. Knippenberg, W. Van der Ham, Een bron van aanhoudende zorg: 75 jaar ministerie van onderwijs (kunsten) en wetenschappen 1918-1993 (Assen 1993) 732.

[8] Tweede Kamer der Staten Generaal, Rijksbegroting voor het jaar 1988: hoofdstuk VIII ministerie van Onderwijs en Wetenschappen (Den Haag 1988) nummers 3, 7, 81.

[9] Rapport Commissie Uitgangspunten Nieuw Studiefinancieringsstelsel (CUNS), Leren investeren: investeren in leren: een verkenning naar stelsels van studiefinanciering (Den Haag 2003) 167.

[10] Kamerstuk: Kamerbrief, ‘Het studievoorschot’ (versie 28 mei 2014), http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2014/05/28/het-studievoorschot.html (24 november 2014).

[11] Bron afkomstig Archief  VPRO Andere Tijden, gemaakt in het jaar 1988. Bron: http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2009-2010/De-bezuinigings-kampioen.html.

[12] M. Goedhart, ‘Deetman de bezuinigingskampioen: nieuwe bezuinigingsplannen bekend’ (versie 3 december 2009), http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2009-2010/De-bezuinigings-kampioen.html (18 november 2014).

[13] Parlement & Politiek, ‘Drs. W.J. Deetman’ (versie onbekend) http://www.parlement.com/id/vg09llm8ceye/w_j_wim_deetman (18 november 2014).

[14] Tijdens vrijwel alle interviews met topambtenaren uit die tijd werd dit opgemerkt. Knippenberg, W. Van der Ham, Een bron van aanhoudende zorg, 689.

[15] M. Sitniakowsky, ‘Iedere overschrijding geeft trammelant, Het Parool 1988’, in: A.J.J. in ’t Groen eds., Deetmans missie (Zoetermeer 1989) 1-188, 98-101.

[16] Knippenberg, W. Van der Ham, Een bron van aanhoudende zorg, 694.

[17] G. Bosman, LSVB: Tien jaar studenten in actie ‘Oude liefde roest niet’ (Amsterdam 1993) 87.

[18] VPRO Andere Tijden, ‘De bezuinigings-kampioen’ (versie 14 november 2010), http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2009-2010/De-bezuinigings-kampioen.html (5 december 2014), minuut 20.21.

[19] W. Breedenveld, ‘Wim Deetman: “het blijft aanmodderen in dit kabinet” Trouw 1988’, in: A.J.J. in ’t Groen eds., Deetmans missie (Zoetermeer 1989) 1-188, 57-58.

[20] Knippenberg, W. Van der Ham, Een bron van aanhoudende zorg, 743.

[21] LSVb, ‘Lieve Jet mag ik ook nog betaalbaar studeren?’, (versie 19 mei 2015), http://www.lsvb.nl/actueel/persbericht/lieve-jet-mag-ik-ook-nog-betaalbaar-studeren (6 mei 2013).

[22] J. Bussemaker, ‘Hervorming een logische volgende stap’ (versie 3 november 2014), http://www.rijksoverheid.nl/regering/bewindspersonen/jet-bussemaker/weblog (13 december 2014).

[23] L. Benschop, ‘Reconstructie: Hoe de Kamer regie over het leenstelsel pakte’ (versie 13 juni 2014), http://www.nu.nl/weekend/3801470/reconstructie-kamer-regie-leenstelsel-pakte.html (9 december 2014).

[24] M. Bakker, ‘Het is gedaan met de rebellie’, De Volkskrant, 14 november 2014.

[25] J. Stans, e.a., ‘Internet als perpetuum mobile: een onderzoek naar de invloed van internet op het publieke debat’ (Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling 2010) bijlage 1, 121.

[26] UT Nieuws, ‘Leenstelsel: mosterd na de maaltijd?’, (versie 10 november 2014), http://www.utnieuws.nl/nieuws/60708/Protest_tegen_leenstelsel_mosterd_na_de_maaltijd (8 december 2014).

[27] UT Nieuws, ‘Protest tegen leenstelsel: mosterd na de maaltijd?’ (versie 10 november 2014), http://www.utnieuws.nl/nieuws/60708/Protest_tegen_leenstelsel_mosterd_na_de_maaltijd (8 december 2014).

[28] K. Bos, ‘We zijn door Jet geplet! Maar: it’s over Jet!’, NRC Next, 15 november 2014.

[29] Uit eigen interview met Tom Hoven op 9 december 2014.

Advertisements