Slaapwandelend op weg naar de ondergang van Europa

recensie TimThe Sleepwalkers: How Europe went to War in 1914
Christopher Clark
Penguin books, €23,99, 736 p.
ISBN 9780061146657

Het is 100 jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog plaatsvond. Dit jubileum veroorzaakt een ware hausse aan nieuwe uitgaves over de Eerste Wereldoorlog. The Sleepwalkers van Christopher Clark, hoogleraar geschiedenis in Cambridge, slaagt erin om tussen deze honderden boeken op te vallen. Het is één van die boeken waarvan je weet dat het de komende jaren het historisch debat zal bepalen.

Gavrilo Princip pleegde op 28 juni 1914 de fatale aanslag op Franz Ferdinand, de aartshertog van Oostenrijk-Hongarije. De aartshertog was samen met zijn vrouw op bezoek in Sarajevo, hoofdstad van het in 1908 door Oostenrijk geannexeerde Bosnië-Herzegovina. De schoten van Princip troffen doel en zowel de hertog als de hertogin stierven binnen een paar uur. Overal in Europa klonken kreten van afschuw over de aanslag. Een maand later stonden de grootmachten van Europa op het punt om de oorlog te beginnen die voor velen de geschiedenis is ingegaan als ‘The Great War’. De oorlog zou Europa vier jaar lang verscheuren en vormt het eerste hoofdstuk van de door conflicten getekende twintigste eeuw.

Het debat over de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog is historici de afgelopen eeuw blijven bezighouden. Vaak is dit debat gelinkt aan de schuldvraag: Wie waren er verantwoordelijk voor het schijnbaar zinloze bloedvergieten? Na de oorlog hebben de overwinnaars Duitsland aangewezen als agressor. Duitse vorsten en politici zouden actief op zoek zijn geweest naar nieuwe kansen om de Duitse macht te kunnen vergroten, desnoods met geweld. Dit is, hoewel zeker niet onbetwist, de overheersende zienswijze gebleven. Clark stelt echter dat alle Europese grootmachten in zekere mate hebben bijgedragen aan het uitbreken van de oorlog. In The Sleepwalkers ontwijkt Clark de schuldvraag. Hierdoor kan hij zich, in plaats van te analyseren wie de hoofdschuldige was, richten op de vraag hoe Europa in de oorlog terechtkwam. Clark analyseert hoe de Europese politici zich in 1914 op het pad richting oorlog begaven. Hoe kan het dat Europese vorsten en politici, die zich er volledig van bewust waren dat hun acties aanstuurden op oorlog, deze in 1914 niet konden voorkomen?

De Eerste Wereldoorlog begon als een Balkanoorlog. Het eerste deel van het boek gaat daarom over Oostenrijk-Hongarije en Servië. Het boek begint met een beschrijving van de bloederige moord op het Servische koninklijk echtpaar in 1903. Clark beschrijft het heimelijke karakter van de Servische staat, waarin er sterke banden waren tussen de regering en de ondergrondse nationalistische netwerken zoals de Zwarte Hand, waar Princip lid van was. Het tweede deel van The Sleepwalkers beschrijft het Europese politieke toneel aan het begin van de twintigste eeuw. Clark geeft een zeer uitgebreide analyse van de manier waarop de Europese grootmachten buitenlandse politiek bedreven. Opmerkelijk is hoe ondoorzichtig de buitenlandse politiek van de Europese staten was. Er was geen enkele sprake van heldere machtsstructuren of van een coherent beleid. Duitsland, Rusland en Oostenrijk-Hongarije waren allen, in ieder geval in naam, absolute monarchieën. Hoewel de monarchen zeker invloed hadden op de politiek en ook met elkaar correspondeerden moesten zij hun macht echter delen met kanseliers, ministers en ambassadeurs. In Frankrijk en Engeland lag de macht in handen van het kabinet, maar ook in deze landen werd het buitenlands beleid bepaald door wisselende instellingen en personen. Hierdoor hadden de landen niet alleen een slecht beeld van hun eigen buitenlandse politiek, maar konden ze ook moeilijk hoogte krijgen van elkaars bedoelingen. Deze ondoorzichtigheid maakte crisismanagement moeilijk. In het derde deel van het boek beschrijft Clark de internationale crisis die volgde op de dubbele moord in Sarajevo, en hoe het de Europese politici dit keer niet lukte om een oorlog te voorkomen.

Het is een grote prestatie van Clark dat hij de Europese politieke situatie aan het begin van de twintigste eeuw weet te beschrijven op een manier die de lezer blijft fascineren. The Sleepwalkers is geen simpel boek. Clark heeft zowel een brede blik als oog voor detail waardoor het een hoge informatiedichtheid bevat, en het soms moeilijk is om het overzicht te bewaren. Stap voor stap worden de beleidsmakers en de emoties die hen dreven geanalyseerd. De communicatie tussen instanties en personen wordt gebruikt om het complexe netwerk van de Europese diplomatie bloot te leggen. Voor de lezer is het prettig dat Clark zijn argumentatie illustreert met talrijke fragmenten uit telegrammen, dagboeken en andere documenten. Dit maakt de diplomatieke communicatie en besluitvorming tastbaar en houdt de aandacht vast.

Tijdens een interview in het programma Buitenhof vertelde Clark over de parallellen tussen de diplomatieke wereld van 1914 en die van 2014. De bipolaire wereld die ons zekerheid bood tijdens de Koude Oorlog heeft plaatsgemaakt voor een wereld die, net als in 1914, onvoorspelbaar is. Net als een eeuw geleden hebben we ook nu te maken met zelfmoordaanslagen, gepleegd door mensen die ervan overtuigd zijn zich op te offeren voor de goede zaak. Volgens Clark moeten we voorzichtig zijn met lessen uit het verleden, maar misschien hebben hedendaagse politici iets aan de waarschuwingen van de politici die 100 jaar geleden Europa in een oorlog gestort hebben.[1] Voor diegenen die geïnteresseerd zijn in de Europese politiek van deze periode is The Sleepwalkers een essentieel boek om te lezen.

[1] Cristopher Clark in gesprek met: Pieter Jan Hagens, Buitenhof, 19 okt 2014

~ Tim van der Meulen

Advertisements