Het ware gezicht van een femme fatale

recensie wisanneChanel & Co. Een biografie
Marie-Dominique Lelièvre
Uitgeverij Thomas Rap, € 29,99, 384 p.
ISBN: 978 94 004 0169 3

Gabrielle Chanel, beter bekend als Coco Chanel, wordt vandaag de dag beschouwd als een pionier in de modewereld. Ze is wereldberoemd geworden met haar modecollectie en haar parfumlijn. Inmiddels zijn er talrijke wetenschappelijke werken verschenen over haar persoon en haar carrière, waarbij ook haar bijdrage aan het feminisme uitgebreid besproken is. Desondanks blijft Coco Chanel een mysterieuze persoonlijkheid. Ze wordt beschouwd als een femme fatale, die niet graag haar ware gezicht aan de buitenwereld toonde. Marie-Dominique Lelièvre heeft getracht om de ware persoonlijkheid van Chanel weer te geven in haar boek Chanel & Co. Een biografie. Ze heeft bewust een andere onderzoeksstrategie gehanteerd dan haar voorgangers, die de nadruk legden op het levenswerk van Chanel. Lelièvre heeft onderzoek gedaan naar verschillende personen die van belang zijn geweest voor de ontwikkeling van Coco Chanel. Hierbij valt te denken aan de zusters die haar opvoedden in het klooster, werkneemsters en andere vrouwen die haar inspireerden. In ieder hoofdstuk worden het leven van Chanel en haar persoonlijkheid beschreven door de ogen van een van de bovengenoemde personen. Op deze manier krijgt de lezer een veelzijdig beeld van de persoonlijkheid van Coco Chanel en de ontwikkelingen die zij in haar leven doorgemaakt heeft.

In de eerste hoofdstukken van deze biografie staat de jeugd van Chanel centraal. Deze geschiedenis wordt verteld vanuit het perspectief van de kloosterzusters en enkele personen die haar geïnspireerd hebben. Gabrielle (Coco) Chanel werd in 1883 geboren. Op haar twaalfde bracht haar vader haar naar een klooster, waar ze opgevoed werd door de kloosterzusters. Al snel bleek dat Chanel niet haar hele leven in het klooster zou blijven. In navolging van haar grote voorbeeld, de beroemde zangeres Polaire, probeerden Chanel en haar tante Adrienne de kost te verdienen door op te treden in het theater. In deze hoofdstukken wordt een positief beeld van Chanel geschetst. Haar tante Adrienne, die slechts enkele jaren ouder was dan Chanel, beschreef haar als een hartelijk persoon, die oprecht geïnteresseerd was in haar medemens en veel vrienden had.

In het hoofdstuk dat geschreven is vanuit het perspectief van Maria, het achternichtje van de Russische tsaar Nicolaas II, komt een andere kant van Coco Chanel naar voren. Maria trad als naaister in dienst bij modehuis Chanel en werkte in eerste instantie met genoegen voor de Franse modeontwerpster. In het hoofdstuk komt de diepe bewondering van Maria voor Chanel sterk naar voren: ‘Als ze werkt is Chanel het mooist om te zien, zegt men. […] De werknemers noemen haar allemaal ‘Mademoiselle’, zoals heel Parijs het over ‘Chanel’ heeft.’[1] Het hoofdstuk eindigt echter met de teleurstelling van Maria. Ze kwam erachter dat ze onderbetaald werd en dat Chanel haar zou ontslaan, zodra ze de Russische naaikunst van Maria afgekeken had.

Ook in de volgende hoofdstukken overheerst de gedachte dat Coco Chanel uiterst pragmatisch te werk ging en voornamelijk vriendschappen sloot om zichzelf te verrijken. Zo nam ze de Engelse aristocrate Vera Bate in dienst om toegang te krijgen tot de internationale aristocratie. In het hoofdstuk dat aan de vriendschap tussen Bate en Chanel gewijd is, wordt de pragmatische relatie tussen Chanel en enkele prominente nazi’s beschreven. Chanel was overtuigd antisemiet, hoewel ze in het verleden joodse minnaars had gehad. Lelièvre verklaart deze houding van Chanel: ‘Haar hart klopt alleen voor zichzelf. Ze droomt van de liefde en beschermt zich ertegen. Ze kan geven, ze wil niet ontvangen. Zodra ze zich hecht, neemt ze de benen. […] Emotioneel zal ze nooit volwassen worden.’[2]

Chanel & Co neemt een bijzondere plaats in binnen de categorie van wetenschappelijke publicaties. Het boek leest gemakkelijk, omdat de dialogen tussen Coco Chanel en haar vrienden een grote rol in het boek innemen. De keuze van Marie-Dominique Lelièvre om deze dialogen een belangrijke plaats toe te kennen in het boek trekt de wetenschappelijke aard van haar boek echter in twijfel. Hoewel ze de meeste dialogen geannoteerd heeft, lijkt het boek te veel op een roman. Wel blijkt uit de verantwoording dat Lelièvre gedegen historisch onderzoek verricht heeft. Ze heeft gebruik gemaakt van diverse wetenschappelijke publicaties over het leven van Chanel en talrijke primaire bronnen onderzocht. Lelièvre heeft de correspondentie tussen Coco Chanel en haar vrienden die in het boek aan het woord komen onder de loep genomen. Verder heeft ze naaste familieleden van deze personen geïnterviewd, om zich een goed beeld te kunnen vormen van hun persoonlijkheid, hun dagelijks leven en hun relatie tot Chanel.

Ondanks dit historisch onderzoek blijkt uit de schrijfstijl van Lelièvre dat ze journaliste is en geen historica. Om de vaart in het verhaal te houden, veroorlooft Lelièvre zich vrijheden, die in de ogen van een historicus te populair zijn en waarvan de historische correctheid in twijfel getrokken kan worden. Een voorbeeld hiervan is een passage uit het eerste hoofdstuk: ‘Gabriëlle gaapt zo hartgrondig dat het Christusbeeld dat boven de verhoging hangt ervan los zou laten.’[3] Daarnaast vervalt Lelièvre in anachronismen: ‘Ze (Adrienne, de tante van Coco Chanel) schrijft en spreekt perfect Frans en – daar zouden we nu om lachen – beheerst elk huishoudelijk kneepje.’[4]

Chanel & Co kan dus niet beschouwd worden als een wetenschappelijk verantwoord studieboek. Wel is dit boek een aanrader voor iedere student die in zijn vrije tijd door middel van een gemakkelijk leesbaar boek meer te weten wil komen over het leven en de persoonlijkheid van Coco Chanel. Dit boek heeft een originele invalshoek, omdat verschillende personen aan het woord gelaten worden. Ieder van hen heeft zijn eigen visie op Chanel en dat biedt een verhelderende kijk op haar  mysterieuze persoonlijkheid. ‘Chanel bestond uit meerdere vrouwen, die samen een soort synthese vormden van de Franse vrouw, van de nederige, hardwerkende boerin tot de machtige, veeleisende, chique dame.’[5]

[1] Marie-Dominique Lelièvre, Chanel & Co. Een biografie (Amsterdam 2014) 161.

[2] Lelièvre, Chanel & Co, 259.

[3] Ibidem, 26.

[4] Ibidem, 24.

[5] Ibidem, 240.

~ Wisanne van ’t Zelfde

Advertenties