Cultuurkritiek Diamond weinig wetenschappelijk

wereld-tot-gisteren-jared-diamondDe wereld tot gisteren. Wat we kunnen leren van traditionele samenlevingen
Jared Diamond
Spectrum, € 34,99, 768 p.
ISBN 978 90 003 1576 5

Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw was het bij de Kaulongstam de gewoonte om vrouwen, zodra hun man overleed, te laten wurgen door een broer van haar man of, als dat niet mogelijk was, door haar eigen zoons. In één geval vroeg een moeder haar zoon haar te wurgen; toen deze weigerde, marcheerde zij door het dorp en schreeuwde dat zij was verkracht door haar eigen zoon. De zoon voelde zich toen zo beschaamd dat hij niet anders kon dan zijn moeder te doden.

Zaken als religie, omgaan met gevaren en de dood, oorlogen en de behandeling van kinderen zijn belangrijke ijkpunten in een samenleving: specifieke gebruiken maken beschavingen uniek. In zijn nieuwste boek De wereld tot gisteren. Wat wij kunnen leren van traditionele samenlevingen analyseert de veelzijdige Amerikaanse wetenschapper Jared Diamond aan de hand van zijn eigen beschrijvingen van negenendertig ‘traditionele’ stammen hoe de westerse samenleving van nu lessen kan trekken uit gebruiken en omgangsvormen van traditionele samenlevingen. Dit doet hij onder andere op het gebied van ouderenzorg, meertaligheid en voeding en gezondheid.

Diamond studeerde af als fysioloog en is vooral bekend van zijn populairwetenschappelijke werk Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Zijn eerste aanraking met het eiland Nieuw-Guinea wakkerde zijn fascinatie voor culturele antropologie en later ook milieugeschiedenis aan. Vanuit zijn eigen ervaringen in Nieuw-Guinea wil Diamond met De wereld tot gisteren de westerse samenleving een spiegel voorhouden. Door het vergelijken van traditionele gebruiken en riten met gewoonten van moderne westerse maatschappijen wil Diamond laten zien wat wij kunnen leren van inheemse samenlevingen.

Na publicatie ontstond direct een discussie over de wetenschappelijke waarde van het werk. Diamonds vergelijkingen worden door sommigen opgevat als cultuurkritiek op het sterk geïndividualiseerde Westen. Hij stelt bovendien onomwonden dat een vergelijking tussen traditionele stammensamenlevingen van nu en gemeenschappen van 11.000 jaar geleden hout snijdt. Diamond gebruikt hiervoor ideeën en onderzoek van verscheidene antropologen wiens ideeën inmiddels geen algemene instemming meer vinden binnen de antropologie. Het is dus zeer de vraag of Diamonds veronderstellingen inderdaad juist zijn. De voornaamste kritiek op deze these is dat traditionele samenlevingen zich, net als in het Westen, constant hebben moeten aanpassen aan veranderde omstandigheden en dat inheemse stammen net zo goed onderdeel zijn van de eenentwintigste eeuw als iedere andere cultuur. Dat Diamond in de veertig jaar die hij op Nieuw-Guinea komt veel kennis heeft opgedaan over het eiland en haar bewoners staat vast, maar het blijft een lastig verhaal om vanuit die expertise een algemeen geldende geschiedenis te schrijven.

Daar staat tegenover dat het boek prettig leesbaar is, geschreven in een haast anekdotische stijl. Voor mensen met weinig kennis van niet-westerse geschiedenis of antropologie is dit boek een zeer waardevolle inleiding. Verder dan een prima analyse brengt de auteur het mijns inziens echter niet; de generalisatie in het werk is te groot en bovendien brengt Diamond geen écht nieuwe inzichten. De academische onderbouwing die hij in het werk citeert is grotendeels controversieel en is soms in tegenspraak met de nuances die Diamond zelf in het boek aanbrengt. De westerse samenleving kan zeker lessen trekken van inheemse volkeren, maar de balans is bij Diamond door zijn generalisaties enigszins zoek. De wereld tot gisteren is een mooi boek voor in de boekenkast, maar het is de vraag of Diamond erin geslaagd is een algemeen geldend geschiedverhaal te schrijven.

– Remy Balistreri

Advertisements